Caserta kontra Wersal — który pałac królewski warto odwiedzić?

Skala i powierzchnia — Caserta jest większym pałacem

Pod względem powierzchni brutto Reggia di Caserta jest większym z dwóch pałaców. Inwentarz z XVIII wieku odnotowuje około 1200 pomieszczeń na pięciu piętrach, zorganizowanych wokół czterech monumentalnych dziedzińców wewnętrznych. Wersal, nawet licząc skrzydła, Trianony i zabudowania gospodarcze, ma mniejszy centralny pałac, choć jego całkowity obszar, włączając ogrody i park, jest geograficznie większy. Nie chodzi o to, który jest większym obiektem turystycznym — chodzi o to, że główny blok Caserty, płyta trawertynu i cegły widoczna z dziedzińca, jest pojedynczym obiektem architektonicznym większym niż główny pałac Wersalu. Dla odwiedzających, którzy spodziewają się mniejszego lub skromniejszego budynku, pierwszy widok jest korektą.

Co ta skala oznacza w praktyce? Mniej tłumów na metr kwadratowy. Apartamenty Królewskie w Casercie rozciągają się na dystansach, które wydają się niemal przemysłowe — Sala Halabardników prowadzi do Sali Tronowej, ta do Apartamentów Królewskich w amfiladzie, której przejście w szybkim tempie zajmuje minuty. Wersal ściska swoje wielkie sale bardziej, co jest częścią powodu, dla którego gęstość odwiedzających jest tam znacznie wyższa. Sala Lustrzana w Wersalu jest słynnie zatłoczona; odpowiednik ceremonialny w Casercie, Sala Tronowa i jej podejście, rzadko bywa zatłoczony.

Wiek, historia i ambicja Burbonów

Wersal jest starszym pałacem o mniej więcej wiek. Ludwik XIV przekształcił domek myśliwski swojego ojca w siedzibę francuskiego dworu w latach 60., 70. i 80. XVII wieku, a budynek osiągnął dojrzałą formę na długo przed 1700 rokiem. Caserta została zamówiona przez Karola VII Burbona — późniejszego Karola III Hiszpańskiego — w 1750 roku, kamień węgielny położono w 1752 roku, a architektem był Luigi Vanvitelli. Budowa kontynuowana była za syna Karola, Ferdynanda IV, i została w dużej mierze ukończona do 1780 roku, choć prace dekoracyjne trwały do lat 40. XIX wieku. Caserta jest więc późnobarokowym i wczesnoklasycystycznym budynkiem, podczas gdy Wersal jest wysokim barokiem.

Burbonowie byli wyraźni co do swojego modelu. Karol chciał pałacu, który ogłosiłby nowe królestwo Neapolu Burbonów jako europejską potęgę na równi z Francją, i polecił Vanvitellemu studiować Wersal i hiszpańskie pałace królewskie oraz stworzyć coś, co nie zostałoby przez nie przyćmione. Odpowiedzią Vanvitellego było wzięcie francuskiej idei ogrodu osiowego i jej wzmocnienie — przesunięcie centralnej perspektywy tak daleko, że kaskada znika u podnóża Monte Tifata, trzy kilometry od pałacu. Tam, gdzie Le Nôtre w Wersalu oprawił swoją oś wokół Wielkiego Kanału, Vanvitelli oprawił ją wokół płynącej wody schodzącej po naturalnym zboczu.

Politycznie Wersal przewyższa Casertę. Dwór francuski w Wersalu był centrum europejskiej kultury dworskiej przez prawie stulecie; dwór Burbonów w Casercie był w porównaniu prowincjonalny, a pałac po zjednoczeniu Włoch był tylko sporadycznie rezydencją królewską. Wiek XX zredukował Casertę jeszcze bardziej do serii zastosowań administracyjnych i wojskowych, zanim przywrócono ją jako muzeum, podczas gdy Wersal jest muzeum narodowym od 1837 roku. Oba budynki niosą bardzo różny ciężar historyczny, nawet jeśli ich ambicje architektoniczne są porównywalne.

Ogrody — dwie różne filozofie

Ogrody Wersalu to czysty francuski formalizm André Le Nôtre'a: partery, boskiety, wielka krzyżowa oś Wielkiego Kanału, rzeźby wzdłuż każdej alei, woda grająca w geometrycznych basenach. Ręka ogrodnika jest widoczna wszędzie; natura jest podporządkowana perspektywie. Ogrody Caserty są dwuczęściowe. Pierwsze dwa kilometry centralnej osi podążają za włosko-francuską tradycją formalną, którą Vanvitelli zaadaptował z Wersalu: sekwencja fontann opadających w kierunku kaskady. Ostatni kilometr, górne tarasy wokół Diana e Atteone, przechodzi w coś bardziej strome i surowego, gdzie architektura zaczyna ustępować krajobrazowi.

Następnie, odchodząc na wschód, Ogród Angielski — zamówiony przez królową Marię Karolinę w 1782 roku, zaprojektowany przez Sir Johna Graefera za radą Sir Williama Hamiltona — całkowicie zrywa z francuskim modelem. To romantyczny ogród krajobrazowy w angielskiej tradycji, z celowo malowniczymi ruinami (zbudowanymi, by wyglądać na stare), grotą, egzotycznymi nasadzeniami, w tym jednymi z pierwszych kamelii uprawianych w Europie kontynentalnej, i wijącymi się ścieżkami, które ukrywają, a nie odsłaniają. Wersal nie ma niczego takiego na tę skalę. Posiadłość Trianon i hameau Marii Antoniny zbliżają się do malowniczości, ale Ogród Angielski w Casercie jest bardziej dogłębnym esejem w tym stylu.

Kaskada jest definiującą różnicą. Wodne atrakcje Wersalu zależą od ogromnego i kosztownego systemu pomp, który historycznie działał tylko w określone dni dla przyjemności króla. Kaskada Caserty opada grawitacyjnie z akweduktu Carolino, projektu inżynieryjnego, który Vanvitelli zaprojektował, aby sprowadzić wodę ze źródeł Monte Taburno oddalonych o czterdzieści kilometrów. Gdy kaskada płynie, dźwięk niesie się po górnych tarasach w sposób, którego nie dorównuje żadna fontanna w Wersalu.

Apartamenty Królewskie — różne epoki, różne gusta

Apartamenty Wersalu są w przeważającej mierze późno XVII-wieczne w swoim projekcie i wczesno XVIII-wieczne w dekoracji, z kolejnymi nakładkami Ludwika XV i Ludwika XVI w konkretnych pomieszczeniach. Sala Lustrzana, Apartamenty Królewskie, Apartamenty Królowej i Kaplica Królewska stanowią kanoniczną sekwencję. Apartamenty Caserty są późniejsze — późno XVIII-wieczny neoklasycyzm z znaczną wczesno XIX-wieczną rearanżacją za Murata i odnowionych Burbonów. Estetyka jest mniej ozdobna niż barok Wersalu, skłaniając się ku czystym klasycznym proporcjom, malowanym sufitom w stylu Mengsa i Conki oraz bogatemu, ale zdyscyplinowanemu złoceniu.

Specyficzne atrakcje Caserty bez odpowiednika w Wersalu to Teatr Dworski (Teatro di Corte), wykwintny mały teatr w kształcie podkowy ukończony w 1769 roku i bezpośredni model dla La Scali w Mediolanie; Galeria Obrazów; oraz spektakularne Scalone d'Onore, wielkie schody zaprojektowane przez Vanvitelliego jako formalna sekwencja przybycia. Odpowiednikiem w Wersalu są Schody Ambasadorów, które zostały zburzone w 1752 roku — przez niefortunny zbieg okoliczności, w tym samym roku, w którym Vanvitelli rozpoczął prace w Casercie. Wyjątkowe cechy Wersalu bez odpowiednika w Casercie to sama Sala Lustrzana, Kaplica Królewska jako zintegrowane dzieło architektury oraz bogata historyczna kolekcja sztuki w Galerie des Batailles.

Który wybrać — szczera opinia concierge'a

Jeśli możesz odwiedzić tylko jeden w życiu i nie masz szczególnych preferencji między Włochami a Francją jako kierunkami podróży, wybierz Wersal. Historyczna waga, gęstość sztuki i dekoracji, integracja z szerszym miastem Wersal i Trianonami oraz prosty fakt, że leży w jednym z najczęściej odwiedzanych miast świata, czynią go bardziej kompletnym doświadczeniem historyczno-artystycznym. Jeśli już widziałeś Wersal lub podróżujesz po Włoszech i wybór pada między Casertą a innym miejscem na pół dnia, wybierz Casertę bez wahania. Jest większa, mniej zatłoczona, bardziej zaskakująca architektonicznie z tych dwóch i oferuje doświadczenie — trzykikometrową osiową kaskadę, Ogród Angielski, Teatr Dworski — którego Wersal nie może dorównać.

Jeśli podróżujesz z dziećmi, Caserta wygrywa bezdyskusyjnie. Park jest większy, wypożyczalnia rowerów ułatwia poruszanie się, kaskada to prawdziwy magnes dla dzieci, a tłumy są mniejsze. Jeśli jesteś fotografem, Caserta wygrywa dzięki długim osiowym ujęciom i kompozycjom wnętrz bez tłumów; Wersal wygrywa gęstymi barokowymi zestawieniami i integracją z szerszym francuskim krajobrazem. Jeśli jesteś historykiem sztuki – Wersal. Jeśli jesteś historykiem inżynierii lub ogrodnictwa – Caserta. Te dwa pałace nie są dla siebie substytutami – są siostrzanymi odpowiedziami na to samo XVIII-wieczne europejskie pytanie o to, czym powinna być rezydencja Burbonów, a zobaczenie obu jest bogatszym doświadczeniem niż zobaczenie któregokolwiek z osobna.